Alina Margolis-Edelman

1922-2008

Lekarka i działaczka społeczna. Urodziła się w Łodzi, w żydowskiej rodzinie o lewicujących tradycjach. Jako kilkuletnia dziewczynka stała się pierwowzorem Ali ze słynnego Elementarza Mariana Falskiego, zaprzyjaźnionego z jej matką Anną.

W czasie II wojny światowej trafiła do warszawskiego getta, gdzie pobierała nauki w Żydowskiej Szkole Pielęgniarek prowadzonej przez Lubę Blum-Bielicką. Dzięki matce udało jej się wydostać na aryjską stronę. Brała udział w powstaniu warszawskim, za co została odznaczona Krzyżem Walecznych. Udając sanitariuszkę Czerwonego Krzyża, wyniosła z płonących ruin stolicy Marka Edelmana – przyszłego męża. Wspomnienia z tego okresu opisała w wydanej w 1994 roku Ali z elementarza – tytuł lektury nie zdradza jej przerażacej treści, na którą składają się historie głodu, śmierci i wyborów moralnych okresu zagłady.

Po wojnie wróciła do Łodzi, gdzie skończyła medycynę i pracowała jako pediatra oraz prowadziła działalność badawczą. Jej syn Aleksander wspomina: „Była wciąż zajęta. Albo organizowała poradnie i kolonie dla dzieci cukrzycowych, albo poradnie nerkowe dla dzieci, albo pisała prace naukowe i wyjeżdżała na stypendia”. Była nadzieją polskiej pediatrii, jednak na fali antysemickiej kampanii rozpętanej w 1968 roku nie została dopuszczona do habilitacji. Zdecydowała się wyjechać wraz z dziećmi do Francji, gdzie budowała karierę od zera, zaczynając od monotonnej pracy laborantki analizującej krew szczurów i zarabiając na utrzymanie dodatkowymi dyżurami. Wspomina ten okres jako najgorszy w życiu. Pozycję zawodową odzyskała po pięciu latach, z czasem została szefową oddziału chemodializy, lecz w tym czasie jej łódzcy koledzy zdążyli już zdobyć profesury.

We Francji zaangażowała się w działalność społeczną w organizacji Lekarze bez Granic – wszystkie urlopy wykorzystywała na wyjazdy w zapalne miejsca. Po 1980 roku współtworzyła organizację Leakrza Świata. Pracowała m.in. w Wietnamie (gdzie wyławiała z morza uchodźców, tzw. boat people), Czadzie, Afganistanie, Salwadorze, Bośni i Hercegowinie (na Bałkanach współtworzyła ośrodek pomocy ofiarom gwałtów). W czasie stanu wojennego w Polsce pomagała opozycji demokratycznej. Organizowała także staże dla polskich lekarzy oraz pomoc dla osób, które w Polsce nie mogly liczyć na skuteczne leczenie. Wysyłała dary dla polskich szpitali, w których w tamtym okresie brakowało leków. Pełniła funkcję prezeski Association Cahiers Littéraires, pierwszego wydawcy kwartalnika „Zeszyty Literackie”. W 1991 roku założyła Fundację Dzieci Niczyje (obecnie nosi nazwę: Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę), w której władzach zasiadała do śmierci. Od kilku lat osobom zasłużonym w pomocy krzywdzonym dzieciom przyznawana jest Nagroda im. Aliny Margolis-Edelman.

Zmarła w Paryżu w 2008 roku.

Od marca 2018 r. jest patronką skweru w centrum Łodzi.

Biogram opublikowano wcześniej na stronie herstorie.pl.

She came from Lodz, from a Jewish family with left-wing traditions.

During the World War II, she was placed in the Warsaw ghetto, where she received education at the Jewish Nursing School under Luba Blum-Bielecka’s leadership. She took part in the Warsaw Uprising, for which she received the Cross of Valor. Pretending to be a Red Cross orderly, she saved Marek Edelman from the burning ruins of his capital –he later became her husband.

After the war, she returned to Lodz, where she graduated Medicine, worked as a pediatrician, and developed her research. Her son, Aleksander, recalls: “She was always busy. She was either organizing clinics and summer camps for diabetic children, setting up children’s renal clinics, or writing scientific works and participating in scholarships”. She was the hope of Polish paediatry, however she could not qualify for habilitation due to the 1968 anti-Semite campaign. She fled with her children to France, where she re-built her career from scratch, starting out with a monotonous job as a laboratory technician, analyzing the blood of rats. She managed to regain her career position within five years, and, with time, became Chief of the Chemo-dialysis Ward; her colleagues from Lodz managed to become professors by that time.

She became involved with Doctors Without Borders in France. After 1980, she co-founded Doctors of the World. She worked, among others, in Vietnam (where she fished refugees out of the sea, so-called Boat people), Chad, Afghanistan, Salvador, Bosnia and Herzegovina (in the Balkans she co-founded a help centre for rape victims). During the times of martial law in Poland, she helped the democratic opposition. She established Nobody’s Children Foundation (currently known as The Empowering Children Foundation).

Those, who provide help for hurt children are recognized today with the Alina Margolis-Edelman reward.

She died in Paris in 2008.

A green square in Lodz was named after her in 2018 (50 years after the 1968 anti-Semite campaign which forced her to leave Poland).