Irena Tuwim

1898-1987

Urodziła się w Łodzi, w kamienicy w pasażu Szulca (dziś: al. 1 Maja) w rodzinie spolonizowanych Żydów, jako drugie dziecko Adeli i Izydora Tuwimów. Wkrótce rodzina przeniosła się na ul. Andrzeja 40 (dziś: Andrzeja Struga 42).

Łódź była miastem ogromnych nierówności społecznych, co ukształtowało wrażliwość zarówno Juliana Tuwima, jak i jego młodszej siostry Ireny. Tuwimów można było zaliczyć do finansowych „średniaków”. Najbardziej dotkliwą nędzę tylko oglądali, np. z wychodzących na podwórko okien frontowej części kamienicy przy ulicy Andrzeja, gdzie zajmowali duże, lecz zimne i ponure mieszkanie. Stać ich było na zatrudnienie dwóch służących oraz na wyjazdy wakacyjne, choć może niezbyt imponujące, bo do pobliskiego Bedonia oraz do Inowłodza. Z drugiej strony, Adela Tuwim co roku przerabiała u krawcowej ten sam zimowy płaszcz, który znikał w oczach, co dla dzieci było dotkliwą oznaką niedostatku. A ślub Ireny ze Stefanem Markiem Eigerem (pseud. Stefan Napierski), pochodzącym z bajecznie bogatej rodziny łódzkich fabrykantów Silbersteinów, stał się źródłem nieprzyjemnych plotek i był postrzegany jako podejrzany mezalians.

Zanim Irena wyszła za mąż i wyprowadziła się do Warszawy, skończyła w Łodzi Gimnazjum im. Elizy Orzeszkowej, mieszczące się przy ul. Spacerowej (dziś jest to al. Kościuszki). Debiutowała w gazecie „Godzina Polska” wierszem „Panienka”. Miała wówczas 17 lat. Pierwszy tomik otworzył jej drzwi do grupy Skamandrytów, a także sprawił, że jej postacią zainteresował się wspomniany Napierski, który bardzo szybko się oświadczył. Oświadczyny zostały przyjęte. Małżeńska sielanka nie trwała jednak długo. Raz, że mąż miał skłonności homoseksualne, dwa – Irena po pewnym czasie nawiązała romans z Julianem Stawińskim, dla którego ostatecznie zdecydowała się wziąć rozwód. Po wybuchu wojny Irena z drugim już mężem, zdając sobie sprawę z niebezpieczeństwa grożącego jej jako Żydówce i wykorzystując koneksje Stawińskiego, szybko opuścili zaatakowaną przez Niemców Polskę.

Po kilku latach tułaczki po Europie i Ameryce Północnej Stawińscy, namawiani w listach przez rodzinę i przyjaciół, wrócili do Polski. Tuwim zdążyła dotrzeć do Łodzi, gdzie na cmentarzu żydowskim odbył się pogrzeb matki, zamordowanej kilka lat wcześniej w Otwocku i ekshumowanej dzięki staraniom Juliana.

W powojennych latach na Irenę spadają kolejne ciosy. Nagła śmierć ukochanego brata, z którym łączyły ją bardzo silne więzi. Konflikt z wydawnictwem, które chce wydać zbiór jej prozy biograficznej Łódzkie pory roku, ale długo żąda od autorki wyeksponowania postaci Juliana Tuwima, uzasadniając to troską o popularność książki. Choroba alkoholowa męża, z którą zmagać się będzie aż do jego śmierci. Kłopoty finansowe. I wreszcie długie lata dojmującej samotności, brak akceptacji dla starości, poczucie życiowej klęski.

Irena Tuwim pozostawiła po sobie pokaźny dorobek: liryki (postulowano, by jej wojenne wiersze trafiły do szkolnego kanonu), łódzkie wspomnienia, które czyta się jednym tchem, wciąż popularne utwory dla dzieci (np. O pingwinie Kleofasku, Co okręt wiezie), liczne tłumaczenia – poza najsłynniejszą serią o Kubusiu Puchatku przetłumaczyła z angielskiego, niemieckiego, rosyjskiego lub francuskiego m.in. książki o Mary Poppins, teksty Oscara Wilde’a, Gałkę od łóżka, Chatę wuja Toma, baśnie braci Grimm, bajki Tołstoja, Byczka Fernando. Miała również swój wkład w niektóre z tłumaczeń podpisanych nazwiskiem brata oraz drugiego męża. Mimo to trudno jej wyjść z cienia brata.

Od 2017 roku jest patronką skweru w Łodzi, położonego przy ul. Andrzeja Struga, niedaleko jej najważniejszego łódzkiego adresu.

Born in Lodz, into a family of polonized Jews – she was the second child of Adela and Izydor Tuwim. Lodz was a city of enormous social inequality, which moulded Irena’s and her brother’s, Julian Tuwim’s (who was a prominent poet), sensitivity.

Irena debuted in The Polish Hour newspaper, with her poem entitled Damsel. She was seventeen at the time. Her first book of poems opened the door into the Skamander group for her; it also brought her to Marek Eiger’s (pseudonym: Stefan Napierski) attention – he immediately proposed. The proposal was accepted, and Irena moved to Warsaw. Their marital bliss didn’t last too long: Irena’s husband displayed homosexual behaviour, and, after some time, Irena got involved in an extramarital affair with Julian Stawiński – she eventually decided to get divorced for him. After the war broke out, Irena, and her second husband, realized the danger she was in as a Jew, and they quickly left Poland.

Having wandered around Europe and North America for a few years, they returned to Poland, encouraged by letters from family and friends. During the post-war years, Irena was struck with several more blows: her brother’s sudden death; her husband’s alcoholism, which they fought until the end of his days; financial struggles; and, finally, years of loneliness and the sense of defeat.

Irena Tuwim left a substantial literary output: lyrical poetry (it was decided, that her war-themed poems were to be analysed at schools), her memoirs from Lodz, and her ever so popular poems for children (About Penguin Kleofasek, What the Ship Brought). She also translated many works from English, Russian, and French: Winnie the Pooh, Mary Poppins, Ocar Wilde’s works, The Magic Bed Knob, Uncle Tom’s Cabin, the Grimm’s Fairy Tales, Tolstoy’s stories, The Story of Ferdinand. She also had input in some of her brother’s and her second husband’s translations. Nevertheless, it is difficult for her to come out her brother’s shadow.

In 2017, a square in Lodz was named after her – it is in Andrzeja Struga Street, nearby her most significant address in Lodz.