Stefania Skwarczyńska

1902-1988

Badaczka literatury, teoretyczka teatru, doktor honoris causa Uniwersytetu Łódzkiego.

Przed wojną ukończyła romanistykę i polonistykę na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. W 1925 roku, będąc na IV roku studiów, obroniła rozprawę doktorską napisaną pod kierunkiem prof. Juliusza Kleinera. Podstawą obrony była jej roczna praca zaliczeniowa.

W 1922 roku poślubiła Tadeuszem Skwarczyńskiego, oficera Wojska Polskiego. W zależności od tego, gdzie stacjonował jej mąż – tam mieszkała i pracowała. Przebywała m.in. w Stanisławowie, Warszawie, Będzinie, Brześciu nad Bugiem oraz w Łodzi.

W 1937 roku uzyskała na podstawie rozprawy „Teoria listu” stopień doktora habilitowanego. Była to pierwsza w Polsce rozprawa habilitacyjna z teorii literatury. Do wybuchu II wojny światowej wykładała na uniwersytecie lwowskim, uczyła w szkołach średnich, współpracowała z łódzką Wolną Wszechnicą. W czerwcu 1939 roku otrzymała tytuł profesora nadzwyczajnego i objęła tam kierownictwo Katedry Historii i Teorii Literatury.

W początkowym okresie okupacji niemieckiej przebywała z córkami we Lwowie. Stamtąd, w kwietniu 1940 roku, NKWD wysiedliło je do Kazachstanu, gdzie pracowała w niezwykle trudnych warunkach i głodowała. Dzięki wstawiennictwu prof. J. Kleinera po kilku miesiącach udało się jej stamtąd wydostać i powrócić do Lwowa. Dostała pracę w Instytucie Rudolfa Weigla. Do jej zadań należało karmienie i hodowla wszy. Jednocześnie angażowała się w tajne nauczanie oraz redagowała konspiracyjne czasopisma. Z ramienia Armii Krajowej pomagała także ratować Żydów przed zagładą. Uchroniła przed śmiercią swojego nauczyciela prof. Juliusza Kleinera.

Po wojnie powróciła do Łodzi i od razu włączyła się w organizowanie życia naukowego. Na nowo utworzonym Uniwersytecie Łódzkim stworzyła Katedrę Teorii Literatury, która istniała przez kilka lat. W 1951 roku katedra ulega likwidacji z przyczyn ideologicznych, zaś samej Skwarczyńskiej zezwolono na prowadzenie zajęć jedynie z literatury francuskiej. W 1957 roku otrzymała nominację na profesora zwyczajnego, rok później jej katedra wznowiła działalność.

Jej starsza córka Maria została profesorem, młodsza Joanna utonęła podczas obozu harcerskiego na jeziorze Gardno w 1948 roku.

Skwarczyńska jest autorką pod 400 artykułów naukowych, wielu książek i antologii. Zapoczątkowała wydawanie w Łodzi czasopisma poświęconego genologii literackiej „Zagadnienia rodzajów literackich”. Laureatka wielu nagród i odznaczeń, w tym Honorowej Odznaki Miasta Łodzi, honorowa członkini Łódzkiego Towarzystwa Naukowego. W 1981 roku Uniwersytet Łódzki odznaczył ją najwyższym wyróżnieniem – została doktorem honoris causa UŁ.

Pochowano ją na Starym Cmentarzu w Łodzi. Jest patronką ulicy na Bałutach.

Literary scholar, theatre theorist.

She graduated in Romanian languages and Polish philology at the Jan Kaizimierz University of Lviv. In her 4th year, she defended her doctoral thesis, written under Professor Julisz Kleiner’s wing. In order to do so, she had to turn in an annual paper.

In 1922, she married Tadeusz Skwarczyński, an officer of the Polish Army. She lived and worked wherever her husband was stationed, e.g. in Stanisławów, Warsaw, Będzin, Brest and Lodz.

In 1937, based on her thesis The Theory of a Letter, she received her post-doctoral degree. It was the first degree of this sort in Poland in literary theory. She lectured at the University of Lviv until World War II; she also taught in middle schools, and cooperated with the Free Polish University in Lodz.

The beginning of the German occupation found her, and her two daughters, in Lviv. She was transferred to Kazachstan by the NKVD, where she worked in extremely difficult conditions and starved. Thanks to professor J. Kleiner’s support, she was able to get out of Kazachstan and return to Lviv after a few months. She found employment at Rudolf Weigl’s Institute. Her duties evolved around feeding and breeding lice. She was simultaneously involved in underground education; she also published conspiracy magazines. She helped rescue Jews from extermination with the Home Army. She saved her teacher, Professor Juliusz Kleiner, from death.

After the war, she returned to Lodz, and immediately got involved in organizing research – she founded the Department of Literary Theory at the newly formed University of Lodz. In 1951, the department was liquidated due to ideological reasons, and Skwarczyńska was forbidden from teaching anything apart from French literature. In 1957, she was nominated to receive the Professor title, and, a year later, her department was reactivated. In 1981, she became a Doctor honoris causa at the University of Lodz.

She is buried at the Old Cemetery in Lodz. A street in Bałuty is named after her.