Zofia Hertz

1910-2003

Zofia Hertz (z domu Neuding) urodziła się w Warszawie. Rodzice rozwiedli się, następnie jej matka zmarła, a Zosią zaopiekowała się ciotka. Tak trafiła do Łodzi, gdzie w 1928 roku zdała maturę w łódzkim Gimnazjum Żeńskim R. Konopczyńskiej-Sobolewskiej. Podjęła studia prawnicze na Uniwersytecie Warszawskim (w Łodzi nie było wówczas wyższych uczelni), ale musiała je przerwać z braku pieniędzy. Wróciła do Łodzi i rozpoczęła pracę zarobkową w kancelarii notarialnej Apolinarego Karnawalskiego przy pl. Wolności 2, w budynku, w którym dziś mieści się Muzeum Farmacji. Gdy w 1933 roku przystępowała do egzaminu na stanowisko notariusza jako jedyna kobieta pośród dziesięciu mężczyzn, woźny sądowy nie mógł uwierzyć, że „panienka na egzamin”. Egzamin zdała i została pierwszą kobietą notariuszem w Polsce. Praca w kancelarii notarialnej pozwoliła jej uzyskać samodzielność finansową.

W lutym 1939 roku poślubiła Zygmunta Hertza. Po wybuchu II wojny światowej oboje znaleźli się w ZSRR, aresztowani przez NKWD trafili do Republiki Maryjskiej, gdzie spędzili 14 miesięcy pracując przy wyrębie lasu. Uwolnieni na skutek układu Sikorski-Majski, wstąpili do Armii Polskiej utworzonej pod dowództwem Władysława Andersa, gdzie Zofia współpracowała z biurem redakcji gazety „Orzeł Biały”. Przeszła cały szlak Armii Andersa, zakończony we Włoszech, pracowała w jej Wydziale Kultury, Prasy i Propagandy, gdzie prowadziła sekretariat Jerzego Giedroycia oraz zajmowała się przygotowaniem planu pracy dla Wydziału, rozdzielaniem pracy i praktyczną realizacją pomysłów Giedroycia oraz Józefa Czapskiego, który również tam trafił.

Po zakończeniu wojny Jerzy Giedroyć, Zofia Hertz, Józef Czapski wraz z Zygmuntem Hertzem założyli Instytut Literacki (powołany w 1946 roku w Rzymie, w 1947 roku przeniesiony do Maisons-Laffitte pod Paryżem), przez dekady filar polskiej niezależnej działalności kulturalnej i wydawniczej. W 1952 roku do zespołu dołączył Henryk Giedroyć. Działalność wydawnicza Instytutu obejmowała miesięcznik „Kultura”, serie „Biblioteka Kultury”, w skład której wchodziły „Zeszyty Historyczne” oraz setki tytułów książek. Zofia, która była tam najważniejszą osobą po Jerzym Giedroyciu, zajmowała się stroną administracyjną i wydawniczą Instytutu, tłumaczyła teksty, w latach 1962-1986 prowadziła w „Kulturze” stałą rubrykę Humor krajowy, Po śmierci Jerzego Giedroycia została dyrektorką Instytutu. Zmarła w Maisons-Laffitte 20 czerwca 2003 r.

Łódzki okres kariery Zofii Hertz upamiętnia tablica jej poświęcona, ufundowana przez Izbę Notarialną, która znajduje się przy wejściu do budynku przy pl. Wolności 2. Zofia i Zygmunt Hertzowie mają także w Łodzi plac ich imienia, który znajduje się przed wejściem do Biblioteki Uniwersytetu Łódzkiego.

Zofia Hertz (nee Neuding) was born in Warsaw. Zofia’s parents divorced shortly after her birth. After the death of her mother, Zofia moved to Łódź to stay with her uncle’s family. She entered the Girls’ Secondary School run by Roma Konopczyńska-Sobolewska.

After passing her matriculation exams, Zofia entered Warsaw University to study law (there was no university in Lodz at that time). After her first year, financial reasons compelled Zofia to break off her studies and return to Łódź. She began working at a notary’s office located in plac Wolności (Freedom Square). In 1933 she became the first woman in Poland eligible to become a notary.

Zofia met Zygmunt Hertz and they married in February 1939. After the outbreak of the Second World War they were arrested by the NKVD in Lwów and condemned to deportation to the Mariyskaya ASSR, where they worked for 14 months in a forced labour camp at the Tsynglok settlement, felling timber. They were freed after the Sikorski-Mayski Agreement of 30 July 1941, and in September got through to the Polish army, newly forming within the USSR. The Polish army in the USSR (General Anders’ Army) assigned Zofia Hertz to the Department of Information and Education, where she undertook typing duties with the editorial team of Orzeł Biały (White Eagle). In 1942 the army was evacuated from the Soviet Union and made its way through Iran to Palestine. There it passed under British command and provided the bulk of the units and troops of the Polish II Corps (member of the Polish Armed Forces in the West), which fought in the Italian Campaign.

Zofia belonged to the small group of people who created the Instytut Literacki (Literary Institute) – a Polish émigré cultural institution - in Rome in February 1946. She started running the Institute’s administration. In 1947 the publishing operation moved to France, to Maisons-Laffitte. She combined her administrative and accounting duties with editing, proof-reading, translation and, between 1962 and 1990, with compiling the “Humor krajowy” (Humour From Poland) column for Kultura. After the death of Jerzy Giedroyc Zofia assumed responsibility for the Institute.

She died in 2003 at Maisons-Laffitte.

She is commemorated in Łódź by a plaque with her name in Plac Wolności (Freedom Square) and by a name of the square near the Library of University of Łódź (Zofia and Zygmunt Hertz Square).